Voor haar hbo-opleiding Medische Hulpverlening ontwikkelde Marith Koek een stripverhaal, waarmee laaggeletterde patiënten kunnen worden geïnformeerd over de hartkatheterisatie die zij moeten ondergaan. ‘Eindelijk een folder die ik snap’, was een van de reacties die Marith kreeg.
Toen Marith Koek in het vierde jaar van haar opleiding nadacht over haar scriptie, was al snel duidelijk dat ze een onderwerp wilde kiezen dat relevant was voor de plek waar ze destijds stage liep en waar ze momenteel werkzaam is: de afdeling interventiecardiologie. Tijdens haar onderzoek naar communicatieproblemen in de zorg stuitte ze op een Duits stripverhaal over een cardiologische interventie. Marith: ‘Dat vond ik heel leuk. Met behulp van AI heb ik het verbouwd tot een stripverhaal voor laaggeletterde patiënten over een hartkatheterisatie. Ik heb de tekst her- schreven naar niveau A1, het laagste taalniveau in het Nederlands.’ Ze koos deze doelgroep niet voor niets.
Onderzoek in Rotterdam-Zuid laat zien dat in sommige wijken vermoedelijk tussen de twintig en dertig procent van de inwoners laaggeletterd is.
“Taalgebruik dat wij eenvoudig vinden, kan voor laaggeletterde mensen heel lastig zijn.’
Levensgevaarlijke situaties
Het stripverhaal maakt duidelijk wat een hartkatheterisatie inhoudt en wat er van de patiënt verwacht wordt, zowel voor als na de ingreep. In de praktijk ziet de afdeling interventiecardiologie dat patiënten dat vaak niet goed weten. Jeannette Lugthart, verpleegkundige interventiecardiologie en stagebegeleider van Marith, ziet het onbegrip bijvoorbeeld ook bij medicatiegebruik. ‘Na het plaatsen van een stent moeten patiënten bloedverdunners gaan gebruiken. ‘Dat ga ik doen’, zeggen ze dan, maar zodra het doosje leeg is, begrijpen ze niet dat er een nieuw doosje gehaald moet worden. Dat kan levensgevaarlijke situaties opleveren.’
Beperkte digitale vaardigheden
Het onbegrip geldt overigens niet alleen voor laaggeletterde patiënten, maar bij hen is de kans natuurlijk veel groter dat ze informatie niet begrijpen. Marith legt uit dat patiënten voorafgaand aan de ingreep in hun patiëntenomgeving een folder en een filmpje kunnen vinden. Marith: ‘Het begint er al mee dat patiënten de folder en het filmpje misschien helemaal niet kunnen vinden., want laaggeletterdheid hangt vaak samen met beperkte digitale vaardigheden.’
“Laaggeletterde mensen zijn soms heel goed in verbloemen. uit onderzoek blijkt dat er veel schaamte is.’
Onbegrip kan zorgen voor stress
Ondanks het feit dat mensen van tevoren de nodige informatie krijgen aangeboden, kan het dus zomaar zijn dat zij eigenlijk geen idee hebben wat er gaat gebeuren. ‘Laaggeletterde mensen zijn soms heel goed in verbloemen. Er is veel schaamte; ze zijn bang om als dom te worden gezien. Dan lig je ineens op de operatiekamer, krijg je een blauwe doek over je heen en wordt er in je pols geprikt. Dat kan voor veel stress zorgen. En stel dat er direct een stent wordt geplaatst, begrijpen patiënten dan na afloop wat er gedaan is?’
Jeannette vult aan: ‘Voordat patiënten de behandelkamer in gaan, liggen ze in een ‘wachtruimte’. De verpleegkundige die daar aanwezig is, probeert vaak wel een indruk te krijgen van hun voorkennis. Als ze inschat dat het nodig is, kan zij in eenvoudige bewoordingen nog
wat aanvullende informatie geven. Maar goed: leg maar eens in uit dat er een vernauwing in de kransslagader rond het hart zit en dat er mogelijk een stent wordt geplaatst. Dat zijn een hoop moeilijke woorden. Zeker in een acute situatie is dat moeilijk uit te leggen en is het lastig om echt even goed door te vragen of de informatie begrepen is.’
Communicatie en laaggeletterdheid
In Rotterdam-Zuid, waar onze patiëntgroep hoofdzakelijk vandaan komt, wordt laaggeletterdheid geschat op 20-30%. Naast taal- en rekenvaardigheden spelen ook digitale vaardigheden een steeds grotere rol. Het kunnen omgaan met digitale informatie is onmisbaar in een samenleving die snel digitaliseert.
De afdeling Communicatie in het Maasstad Ziekenhuis schrijft standaard in begrijpelijke taal op B1-niveau. De nieuwe patiëntenfolders bevatten plaatjes en animatievideo’s om de begrijpelijkheid te bevorderen. Daarnaast zijn deze folders in vier talen beschikbaar. Voor zorgmedewerkers met direct patiëntcontact is informatie beschikbaar, zoals tips voor hoe je laaggeletterdheid herkent en wat je vervolgens kunt doen. Het ziekenhuis werkt onder andere samen met taalambassadeurs en de Patiënt Adviesraad (PAR).
‘Eenvoudige’ woorden kunnen moeilijk zijn
Tijdens haar scriptieonderzoek heeft Marith het conceptstripverhaal voorgelegd aan een aantal professionals om de inhoud te checken. Ook testte ze het bij een aantal laaggeletterde mensen. Dat was voor haar een eyeopener. Marith: ‘Woorden als ‘soms’ en ‘vaak’ lijken eenvoudig, maar zijn voor laaggeletterde mensen heel abstract. Want hoe vaak is ‘soms’? Ik heb ontdekt dat je ontzettend goed moet letten op de woorden die je gebruikt. Wat voor jou logisch klinkt, kan voor de ontvanger iets heel vaags zijn, waar hij of zij niets mee kan.’
